Zachowek jest jednym z najczęściej poruszanych, a jednocześnie najbardziej skomplikowanych zagadnień prawa spadkowego. Wiele osób spotyka się z tym pojęciem dopiero wtedy, gdy po śmierci bliskiej osoby okazuje się, że zostały pominięte w testamencie albo znacząca część majątku została wcześniej przekazana innemu członkowi rodziny.
Samo pominięcie w testamencie nie zawsze oznacza całkowitą utratę prawa do udziału w majątku spadkodawcy. Przepisy przewidują ochronę określonych osób najbliższych poprzez roszczenie o zapłatę zachowku. Nie przysługuje ono jednak każdemu członkowi rodziny, a jego wysokość zależy między innymi od udziału, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, tzw. substratu zachowku, wcześniejszych darowizn oraz sytuacji osoby uprawnionej.
Podstawą obliczenia zachowku nie jest zatem wyłącznie wartość majątku pozostawionego przez zmarłego. Substrat zachowku obejmuje czystą wartość spadku, a w przypadkach określonych w ustawie również doliczane darowizny, zapisy windykacyjne oraz inne przysporzenia uwzględniane na podstawie przepisów prawa spadkowego.
Czym jest zachowek?
Zachowek jest instytucją prawa spadkowego, której celem jest ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy. Pozwala określonym osobom domagać się odpowiedniej sumy pieniężnej, jeżeli nie otrzymały należnej im części majątku w wyniku dziedziczenia, zapisu testamentowego albo darowizny dokonanej przez spadkodawcę.
W praktyce roszczenie o zachowek najczęściej pojawia się wtedy, gdy spadkodawca pozostawił testament i przekazał cały majątek tylko jednej osobie, pomijając pozostałych członków najbliższej rodziny. Może również powstać wtedy, gdy jeszcze za życia przekazał wartościowy majątek, na przykład mieszkanie, dom lub przedsiębiorstwo, wybranemu członkowi rodziny.
Zachowek nie oznacza automatycznego uzyskania udziału w konkretnych przedmiotach należących do spadku. Osoba uprawniona co do zasady dochodzi zapłaty określonej kwoty pieniężnej od osoby zobowiązanej.
Komu przysługuje zachowek?
Prawo do zachowku może przysługiwać:
- zstępnym spadkodawcy, czyli między innymi jego dzieciom, a w określonych sytuacjach również wnukom i dalszym zstępnym,
- małżonkowi spadkodawcy,
- rodzicom spadkodawcy, ale tylko wtedy, gdy w konkretnej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia z ustawy.
Nie każda osoba należąca do jednej z tych grup będzie w każdym przypadku uprawniona do zachowku. Podstawowe znaczenie ma ustalenie, czy dana osoba dziedziczyłaby po zmarłym na podstawie przepisów o dziedziczeniu ustawowym.
Przykładowo rodzice spadkodawcy co do zasady nie będą uprawnieni do zachowku, jeżeli zmarły pozostawił dzieci, ponieważ w takiej sytuacji rodzice nie zostaliby powołani do spadku z ustawy. Prawo do zachowku nie przysługuje natomiast rodzeństwu spadkodawcy, jego partnerowi pozostającemu w związku nieformalnym ani dalszym krewnym tylko z tego powodu, że utrzymywali ze zmarłym bliskie relacje.
Kiedy zachowek nie przysługuje?
Istnieją sytuacje, w których osoba należąca do kręgu potencjalnie uprawnionych nie będzie mogła skutecznie dochodzić zachowku. Może to dotyczyć między innymi osoby, która:
- została skutecznie wydziedziczona w testamencie,
- zrzekła się dziedziczenia w umowie zawartej ze spadkodawcą, jeżeli skutki umowy nie zostały odpowiednio ograniczone lub zmienione,
- odrzuciła spadek,
- została uznana za niegodną dziedziczenia,
- jako małżonek pozostawała w sytuacji wyłączającej dziedziczenie ustawowe.
Wydziedziczenia nie należy utożsamiać ze zwykłym pominięciem danej osoby w testamencie. Aby wydziedziczenie było skuteczne, musi spełniać warunki określone w przepisach, a jego przyczyna powinna wynikać z treści testamentu. Samo stwierdzenie, że spadkodawca nie chce przekazać majątku konkretnemu członkowi rodziny, nie zawsze wystarczy do pozbawienia go prawa do zachowku.
Od powyższych sytuacji należy odróżnić możliwość powołania się przez osobę zobowiązaną do zapłaty zachowku na art. 5 Kodeksu cywilnego, czyli zarzut nadużycia prawa. Sądy stosują ten przepis w sprawach o zachowek wyjątkowo. W szczególnych okolicznościach może on prowadzić do ograniczenia wysokości należnego zachowku, a w przypadkach szczególnie rażących – do oddalenia roszczenia. Nie jest to jednak standardowy sposób obrony przed żądaniem zapłaty zachowku, a jego zastosowanie wymaga każdorazowo oceny całokształtu okoliczności konkretnej sprawy.
Ile wynosi zachowek?
Podstawą do określenia wysokości zachowku jest udział, który przypadłby danej osobie przy dziedziczeniu ustawowym. Wartość należnego świadczenia oblicza się jednak w odniesieniu do substratu zachowku, a nie wyłącznie do wartości majątku pozostawionego przez zmarłego. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości udziału, który przypadłby osobie uprawnionej przy dziedziczeniu ustawowym.
Wyższa wysokość zachowku, odpowiadająca dwóm trzecim wartości udziału spadkowego, może przysługiwać:
- małoletniemu zstępnemu spadkodawcy,
- osobie trwale niezdolnej do pracy.
Nie oznacza to jednak, że zachowek stanowi połowę albo dwie trzecie całego majątku. Najpierw należy ustalić udział, który przypadłby uprawnionemu w przypadku dziedziczenia ustawowego, a następnie określić substrat zachowku i zastosować właściwy ułamek.
Przykład obliczenia zachowku
Spadkodawca pozostawił małżonka oraz dwoje dorosłych dzieci. Gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego, każda z tych osób otrzymałaby po jednej trzeciej spadku. Jeżeli jedno z dzieci zostało pominięte w testamencie, jego zachowek co do zasady wynosiłby połowę udziału ustawowego, czyli jedną szóstą ustalonego substratu zachowku.
Jest to przykład uproszczony. W rzeczywistej sprawie konieczne może być uwzględnienie wcześniejszych darowizn, zapisów windykacyjnych, długów spadkowych oraz świadczeń, które osoba uprawniona otrzymała wcześniej od spadkodawcy.
Jak obliczyć zachowek?
Obliczenie zachowku wymaga ustalenia tzw. substratu zachowku. Nie jest on tożsamy wyłącznie z wartością majątku, który pozostawał własnością zmarłego w chwili jego śmierci.
Punktem wyjścia jest ustalenie czystej wartości spadku, czyli wartości aktywów spadkowych pomniejszonej o uwzględniane przy obliczeniach długi spadkowe. Następnie, zgodnie z zasadami określonymi w Kodeksie cywilnym, dolicza się między innymi podlegające uwzględnieniu darowizny i zapisy windykacyjne, a w określonych przypadkach również inne przysporzenia wskazane w przepisach. Dopiero uzyskana w ten sposób wartość stanowi substrat zachowku.
W szczególności należy:
- ustalić osoby, które dziedziczyłyby po zmarłym z ustawy,
- określić udział spadkowy, który przypadłby osobie uprawnionej,
- ustalić wartość aktywów oraz uwzględnianych długów spadkowych,
- sprawdzić, jakie darowizny, zapisy windykacyjne lub inne przysporzenia należy doliczyć przy ustalaniu substratu zachowku,
- ustalić, jakie świadczenia otrzymane wcześniej przez uprawnionego podlegają zaliczeniu na należny mu zachowek,
- zastosować właściwy ułamek, czyli co do zasady jedną drugą albo dwie trzecie udziału ustawowego.
Nie każda darowizna jest doliczana do spadku. Znaczenie może mieć między innymi jej wartość, data dokonania oraz osoba obdarowana. Przykładowo przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach, a do części darowizn dokonanych przed wieloma laty stosuje się szczególne zasady.
Najwięcej sporów dotyczy zazwyczaj wartości nieruchomości oraz darowizn dokonanych za życia spadkodawcy. Strony mogą różnie oceniać wartość domu, mieszkania, gospodarstwa lub udziałów w przedsiębiorstwie. Jeżeli nie uda się osiągnąć porozumienia, konieczne może być przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego.
Czy darowizny wpływają na wysokość zachowku?
Tak. Przy obliczaniu należnego zachowku ustala się substrat zachowku, który nie zawsze ogranicza się do czystej wartości majątku pozostawionego przez zmarłego. W przypadkach określonych w przepisach dolicza się do niego również darowizny i zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.
Ma to szczególne znaczenie wtedy, gdy spadkodawca jeszcze za życia przekazał najważniejsze składniki swojego majątku, na przykład nieruchomość jednemu z dzieci. Sam fakt, że dany przedmiot nie należał już do spadkodawcy w chwili śmierci, nie oznacza więc automatycznie, że pozostanie bez znaczenia dla wysokości zachowku.
Zasady doliczania darowizn zależą między innymi od tego, kiedy zostały dokonane, na czyją rzecz oraz jaki był ich charakter. Nie uwzględnia się między innymi drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach. Szczególne zasady dotyczą także części darowizn dokonanych ponad dziesięć lat przed otwarciem spadku na rzecz osób, które nie są spadkobiercami ani osobami uprawnionymi do zachowku.
Wartość przedmiotu darowizny ustala się według jego stanu z chwili dokonania darowizny, ale według cen obowiązujących w chwili ustalania zachowku. Każdą większą darowiznę warto zatem przeanalizować indywidualnie.
Od kogo można dochodzić zachowku?
Roszczenie o zachowek kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercom. Jeżeli uzyskanie należnej kwoty od spadkobiercy nie jest możliwe, w określonych sytuacjach odpowiedzialność mogą ponosić również osoby, które otrzymały zapis windykacyjny, fundusz założycielski fundacji rodzinnej albo darowiznę podlegającą doliczeniu do spadku.
Roszczenie o zachowek nie zawsze przechodzi na spadkobierców osoby uprawnionej na zasadach ogólnych. Zgodnie z art. 1002 Kodeksu cywilnego roszczenie to przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej tylko wtedy, gdy spadkobierca ten sam należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po spadkodawcy, po którym powstało roszczenie. Jest to istotne ograniczenie, które należy uwzględnić w przypadku śmierci osoby dochodzącej zachowku.
Wybór właściwej osoby zobowiązanej ma duże znaczenie. Skierowanie wezwania lub pozwu do niewłaściwego podmiotu może niepotrzebnie wydłużyć postępowanie i zwiększyć jego koszty. Przed rozpoczęciem sprawy należy zatem przeanalizować testament, dokumenty dotyczące nabycia spadku, umowy darowizny oraz skład majątku.
Jak dochodzić swoich praw do zachowku?
Sprawa o zachowek nie musi od razu trafiać do sądu. Pierwszym krokiem może być ustalenie wysokości roszczenia i skierowanie do osoby zobowiązanej pisemnego wezwania do zapłaty.
Wezwanie powinno określać między innymi:
- podstawę żądania zachowku,
- wysokość dochodzonej kwoty,
- sposób jej obliczenia,
- termin zapłaty,
- numer rachunku do dokonania płatności.
Na tym etapie możliwe jest podjęcie negocjacji, zawarcie ugody albo ustalenie płatności w ratach. Polubowne rozwiązanie sporu często pozwala ograniczyć koszty i uniknąć długotrwałego postępowania sądowego.
Jeżeli porozumienie nie jest możliwe, osoba uprawniona może wystąpić z pozwem o zapłatę zachowku. Powinna wówczas wykazać swoje uprawnienie, wysokość substratu zachowku, wartość udziału ustawowego oraz kwotę należnego świadczenia.
Więcej informacji dotyczących dziedziczenia, testamentów, działu spadku i zachowku znajduje się na stronie opisującej prowadzone przez kancelarię sprawy spadkowe w Elblągu.
Kiedy przedawnia się roszczenie o zachowek?
Roszczenia związane z zachowkiem nie mogą być skutecznie dochodzone bez ograniczenia czasowego. Podstawowy termin przedawnienia wynosi pięć lat, jednak moment rozpoczęcia jego biegu zależy od okoliczności sprawy oraz od tego, przeciwko komu kierowane jest żądanie.
W przypadku roszczenia uprawnionego do zachowku przeciwko spadkobiercy testamentowemu termin jest co do zasady liczony od ogłoszenia testamentu. Odmienne zasady mogą mieć zastosowanie do roszczeń związanych z darowiznami lub zapisami windykacyjnymi.
Ze względu na znaczenie terminów nie warto zwlekać z analizą sprawy. Upływ okresu przedawnienia może pozwolić osobie zobowiązanej skutecznie uchylić się od zapłaty, nawet jeżeli wcześniej roszczenie było uzasadnione.
Najczęstsze błędy w sprawach o zachowek
Sprawy o zachowek często komplikują się z powodu decyzji podejmowanych bez pełnej wiedzy o sytuacji majątkowej i obowiązujących przepisach. Do najczęściej spotykanych błędów należą:
1. Przyjęcie, że każdej osobie spokrewnionej należy się zachowek
Krąg uprawnionych jest ograniczony. Prawo do zachowku nie przysługuje automatycznie rodzeństwu, partnerowi życiowemu ani wszystkim dalszym krewnym.
2. Utożsamianie substratu zachowku wyłącznie z majątkiem pozostawionym po śmierci
Podstawą obliczenia należnej kwoty jest substrat zachowku, a nie jedynie wartość majątku pozostawionego przez zmarłego. Przy jego ustalaniu mogą mieć znaczenie również podlegające doliczeniu darowizny, zapisy windykacyjne oraz inne przysporzenia wskazane w przepisach. Ich pominięcie może prowadzić do istotnego zaniżenia albo zawyżenia dochodzonego roszczenia.
3. Brak dokumentów potwierdzających wartość majątku
Samo wskazanie orientacyjnej wartości mieszkania lub domu może nie wystarczyć. Warto zgromadzić dokumenty dotyczące nieruchomości, rachunków, zobowiązań, darowizn oraz innych składników majątku.
4. Zbyt długie zwlekanie z podjęciem działań
Negocjacje rodzinne mogą trwać wiele miesięcy, jednak nie należy przy tym zapominać o terminie przedawnienia roszczenia.
5. Mylenie zachowku z udziałem w spadku
Zachowek jest co do zasady roszczeniem o zapłatę określonej sumy pieniężnej. Nie daje automatycznie prawa własności części mieszkania, domu ani innego składnika majątku.
Kiedy warto skorzystać z pomocy adwokata?
Konsultacja z prawnikiem może być szczególnie przydatna, gdy:
- spadkodawca pozostawił jeden lub kilka testamentów,
- istnieją wątpliwości dotyczące skuteczności wydziedziczenia,
- znaczna część majątku została wcześniej przekazana w formie darowizn,
- strony różnią się co do wartości nieruchomości lub innych składników majątku,
- osoba zobowiązana odmawia zapłaty,
- zbliża się termin przedawnienia roszczenia,
- konieczne jest przygotowanie wezwania do zapłaty, ugody albo pozwu.
Prawnik może pomóc ustalić krąg uprawnionych, przeanalizować dokumenty, obliczyć należną kwotę, przygotować wezwanie do zapłaty oraz reprezentować klienta podczas negocjacji i postępowania sądowego. Informacje o zakresie pomocy prawnej można znaleźć również na stronie kancelarii adwokackiej w Elblągu.
Najczęściej zadawane pytania
Czy zachowek należy się automatycznie?
Nie. Osoba uprawniona musi ustalić wysokość swojego roszczenia i skierować żądanie do osoby zobowiązanej. Jeżeli zapłata nie nastąpi dobrowolnie, konieczne może być wniesienie pozwu.
Czy zachowek można otrzymać mimo pominięcia w testamencie?
Tak. Pominięcie w testamencie nie jest równoznaczne ze skutecznym wydziedziczeniem. Osoba należąca do kręgu uprawnionych może nadal dochodzić zachowku.
Czy rodzeństwu przysługuje zachowek?
Nie. Rodzeństwo spadkodawcy nie należy do ustawowego kręgu osób uprawnionych do zachowku.
Czy można żądać zachowku od darowizny?
W określonych sytuacjach darowizny dokonane przez spadkodawcę są uwzględniane przy obliczaniu zachowku, a roszczenie może zostać skierowane również do osoby obdarowanej. Zależy to między innymi od daty, wartości i adresata darowizny.
Czy sąd może obniżyć zachowek lub oddalić roszczenie na podstawie art. 5 KC?
Tak, ale możliwość ta ma charakter wyjątkowy. W szczególnych okolicznościach sąd może uznać, że dochodzenie pełnej kwoty zachowku stanowi nadużycie prawa i ograniczyć wysokość świadczenia. Oddalenie roszczenia w całości może nastąpić jedynie w szczególnie rażących przypadkach. Art. 5 KC nie jest standardowym sposobem obrony w każdej sprawie o zachowek.
Czy roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobierców osoby uprawnionej?
Nie zawsze. Roszczenie przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej tylko wtedy, gdy spadkobierca ten sam należy do kręgu osób uprawnionych do zachowku po spadkodawcy, po którym powstało roszczenie. Ograniczenie to wynika z art. 1002 Kodeksu cywilnego.
Czy zachowek można rozłożyć na raty?
Strony mogą zawrzeć ugodę przewidującą zapłatę w ratach. W określonych przypadkach również sąd może uwzględnić szczególną sytuację zobowiązanego przy określaniu sposobu wykonania obowiązku.
Czy można zrzec się zachowku?
Przepisy dopuszczają zawarcie ze spadkodawcą umowy dotyczącej zrzeczenia się prawa do zachowku. Skutki takiej umowy zależą od jej treści, dlatego powinna zostać wcześniej dokładnie przeanalizowana.
Podsumowanie
Zachowek chroni najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem przy dziedziczeniu, ale jego uzyskanie nie następuje automatycznie. Konieczne jest ustalenie, czy dana osoba należy do kręgu uprawnionych, określenie jej udziału ustawowego, prawidłowe obliczenie substratu zachowku oraz skierowanie roszczenia do właściwej osoby.
Na wynik sprawy mogą wpływać testamenty, darowizny dokonane wiele lat wcześniej, wartość nieruchomości, długi spadkowe, wydziedziczenie oraz świadczenia otrzymane przez uprawnionego. Zastosowanie art. 5 Kodeksu cywilnego może mieć znaczenie jedynie w wyjątkowych okolicznościach, nie stanowi natomiast standardowego sposobu obrony przed roszczeniem o zachowek.
Z tego względu każda sprawa o zachowek powinna być oceniana indywidualnie. Wczesne zgromadzenie dokumentów i podjęcie działań może ułatwić osiągnięcie porozumienia oraz zapobiec przedawnieniu roszczenia.
przez